تبلیغات
کتاب باز - تاریخ تشیع در ایران

تاریخ تشیع در ایران

جمعه 22 آذر 1392 03:02 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

آیا شیعه یک مذهب عجمی یا ایرانی است؟ چرا مذهب تشیع در ایران تقویت و به تشکیل حکومت هم موفق شد؟ امهات تفکر شیعه و تفاوت آن با عقاید اهل تسنن چه بود و ایرانیان چه نقشی در رواج تشیع داشتند؟ فرق شیعه چگونه شکل گرفت؟ امویان، عباسیان و ایلخانان مغول چه برخوردی با مذاهب گوناگون داشتند؟ ایرانیان شیعه را انتخاب کردند یا مجبور به پذیرش آن شدند؟ و... از این دست سئوالات به ذهن اغلب کسانی که به تاریخ، جامعه شناسی و سیاست علاقه دارند، خطور می کند. جستجو، تحقیق و مطالعه برای یافتن جواب دشوار است و برای همین، اغلب سئوالات بی پاسخی داریم که می ماند. تالیف حجت الاسلام رسول جعفریان اما به بخش زیادی از این سئوالات، پاسخ می دهد و بسیاری از ابهامات تاریخ اسلام در سرزمین ایران را روشن می کند.

دکتر جعفریان در یک بررسی تاریخی-جغرافیایی، نشان می دهد چگونه در قرون اول، علاقه به خاندان رسول الله به موالی ایرانی رسوخ کرد و این منطقه مأمن سادات فراری از حکومت امویان شد، در قرون میانی به تدریج مبانی تفکر شیعه نضج پیدا و به ایران نفوذ کرد و طی سه قرن ششم، هفتم و هشتم، عملا شیعه مذهبی قدرتمند چه از لحاظ فکری و چه از نظر تعدد معتقدین بود.

نویسنده در فصل نخست، تعاریف تشیع را ارائه می دهد و در فصل بعد، علل پیشرفت این مذهب را جستجو می کند. فصل سوم، به اغاز رابطه ایرانیان و شیعیان عراق، شرکت موالی ایرانی در قیام مختار، اختصاص دارد. نویسنده در فصل بعد، با اشاره به شعارهای عباسیان که مایه هایی از تشیع داشت، آن را سبب گسترش بیشتر شیعه عنوان می کند. در همین فصل، هجرت خاندان شیعه اشعری به قم، سراغاز شیوع این مذهب در ایران عنوان شده است.

سفر امام رضا به ایران در قرن سوم، زمینه ساز گسترش این مذهب نزد ایرانیان می شود تا جایی که حتی امام هشتم شیعیان، زائران سنی مذهب دارد که به مدح و دعا و ثنای او پرداخته اند. در همین قرن، شیعه در ری و منطقه جبل هم نفوذ قابل توجهی کسب می کند. از دیگر مناطق مستعد برای گسترش مذهب شیعی، ناحیه طبرستان در شمال ایران است. یکی از دلایل ذکر شده برای گرایش مذهبی اهالی طبرستان این است که ساکنان این منطقه همواره به نوعی خودمختار و با حکومت مرکزی مخالف بوده اند و بنابراین در گرایش های مذهبی نیز، تلاش می کردند بر خلاف نظر و عقیده حکومت عمل کنند. همین زمینه نفوذ شیعه در این منطقه شد. جعفریان در ادامه، از آغاز فعالیت اسماعیلیان به عنوان یکی از فرق شیعه، در این قرن خبر می دهد.

قرن چهارم را باید قرن تثبیت مذهب شیعه در ایران دانست چرا که علاوه بر گسترش فعالیت اسماعیلیه، در طبرستان یک دولت شیعی بر پا می شود. ضمن آن که دولت آل بویه نیز گرایشات مذهبی شیعی داشت. روی کار آمدن غزنویان در قرن پنجم، که ضد شیعه بودند، باعث مهاجرت و بنابراین پراکنده شدن خاندان های شیعه در مناطق مرکزی ایران شد. شیخ مفید به عنوان یکی از برجسته ترین عالمان شیعی مذهب نیز در این قرن ظهور کرد. همچنین در اواسط قرن پنجم، اسماعیلیان توانستند حکومتی تقریبا خودمختار تاسیس کنند.     

جعفریان در ادامه به نفوذ شیعیان در سازمان اداری و دیوانی دولت سلجوقی اشاره می کند و آن را یکی از عوامل گسترش این مذهب می خواند. گزارش هایی از زد و خوردهای مذهبی در نواحی مختلف ایران، مناظره های مذهبی، ردیه نویسی و... نیز در سراسر قرن ششم وجود دارد که نویسنده به آن توجه نشان می دهد. در همین قرن است که شیعه اصولیه یا امامیه به تمامی قد راست می کند. قرن هفتم، قرن پایان رسمی دستگاه خلافت و روی کار آمدن ایلخانان مغول است. یکی از زمینه های بعدی اختلاف شیعه و سنی در همین قرن شکل می گیرد؛ اهل سنت خواجه نصیر ایرانی و شیعی را به همراهی با هولاکوی مغول در برانداختن دولت عباسیان متهم می کنند. جعفریان توضیح می دهد که چرا این اتهام از اساس باطل است.

قرن هشتم برای شیعیان ایران، قرن گشایش بود چون یکی از ایلخانان مغول، الجایتو یا همان سلطان محمد خدابنده، پس از آن که در مسئله زنا و متعه دچار اشکال شد و از فقهای فرقه های مختلف عقایدشان در این باره را پرسید، به شیعه گرایش پیدا کرد. پس از ارتباط بیشتر با علامه حلی، الجایتو شیعه شد و دستور داد در خطبه ها نام ائمه بیاید و سکه به نام 12 امام ضرب شود. در همین قرن دولت سربداران تشکیل شد، اندیشه های صوفیانه به شدت گسترش یافت، تشیع غالی هم نفوذ بیشتری پیدا کرد و نحله های جدید در شیعه، مانند حروفیه، سر برآورد.

فصل آخر کتاب، تشیع ایران در قرن نهم را بررسی کرده است. جعفریان با اشاراه به رسوم خاص شیعه، مراکز اصلی سکونت شیعیان در این قرن را احصا می کند و از روی شواهدی مانند آثار باستانی، کتیبه های بجا مانده و... ثابت می کند که در کدام مناطق، شیعیان حضور پررنگ تری داشته اند. نگاهی به ادبیات منظوم تشیع و رواج ادبیات ردیه نویسی، پایان بخش این فصل و کتاب است. حال زمینه های ظهور دولت شیعی صفوی در ایران آماده شده...

پژوهش ارجمند رسول جعفریان با بهره گیری از بیش از 500 کتاب تالیف شده اما اشکالاتی هم دارد که عدم وجودشان، کتاب را بی نقص می کرد. مهمترین ایراد کتاب را باید در اشکالات متعدد ویرایشی آن دانست. غلط های املایی و تکرار برخی جملات در یک یا دو صفحه پشت هم، زیاد به چشم می خورد. یکی دیگر از اشکالات کتاب، عدم ترجمه همه متون عربی مورد استفاده در متن است. نویسنده در جای جای کتاب، ارجاعاتی از متون عربی آورده که برخی را ترجمه کرده و برخی را نه. تعجب آور این است که معمولا متون کوتاه و قابل فهم، به فارسی معنا شده اند اما قسمت های بلند، بدون ترجمه مانده اند. به لحاظ محتوایی، شاید بتوان یکی از ایرادات کتاب را گذار نویسنده از بحث شیعه غالی دانست. جعفریان که در سراسر کتاب با دقت و حوصله امهات تفکر افراد یا فرقه ها را مورد بحث قرار می دهد، در تمامی کتاب فقط اشاره ای به غالیان دارد و حاضر نیست بگوید آنان درباره ائمه معصوم چگونه می اندیشیدند؟ گفتن اینکه آنان امامان را تا درجه الوهیت بالا می بردند، به نظر کافی نمی آید. شاید بتوان ایراد دیگری هم به کتاب وارد دانست؛ آنکه نویسنده در معرفی چهره های شیعه، گاه از بحث اصلی دور افتاده و به نسب شناسی فرد پرداخته است.

اطلاعات کتاب: «تاریخ تشیع در ایران ازآغاز تا طلوع دولت صفوی» نخستین بار در سال 1385 توجه انتشارات گمنام «انصاریان» منتشر شد. سال بعد، نویسنده کتاب را به نشر «علم» سپرد که نتیجه برای طرفین رضایت بخش بود چون کتاب دیده شد. این را می توان از تیراژ 2200 نسخه ای کتاب در چاپ اخیر فهمید چون با توجه به حجم و قیمت کتاب، تیراژ بالایی محسوب می شود. کاغذ و صحافی کتاب کیفیت مطلوبی دارد. کتاب شناسی و فهرست اعلام 80 صفحه ای هم به مطالعه بهتر کمک می کند.

نویسنده: رسول جعفریان

ناشر: علم

نوبت چاپ: چهارم، 1390

شابک: 6-822-405-964-978

قطع: وزیری

قیمت: 950 صفحه، 17500 تومان




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: چهارشنبه 9 بهمن 1392 06:47 ب.ظ