تبلیغات
کتاب باز - چند امتیازنامه عصر قاجار

چند امتیازنامه عصر قاجار

شنبه 19 بهمن 1392 04:46 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

همه ما از شاهان قاجار تصویر انسان‌هایی خوش‌گذران، نفهم، بی‌خیال و بی‌سوادی داریم که فقط و فقط به فکر عیاشی خود بودند و کاری برای مملکت‌شان نکردند. شاهانی که برای تامین هزینه‌های عیاشی خود به فروش کشور به بیگانگان دست زدند و امتیازهای ننگین دادند و لقب فروختند و ایران را ویران کردند. این تصور البته درست است اما کامل نیست. کمی که در تاریخ این سرزمین دقیق شوی، برایت سئوال می شود که آیا فتحعلی شاه می‌توانست تن به امضای قرارداد صلح ندهد یا وضعیت کشور اصلا چنین اجازه‌ای به او نمی‌داد؟ ناصرالدین شاه فقط به قصد عیاشی و خوش‌گذرانی سه بار عازم فرنگ شد، یا می‌خواست با تمدن جدید غرب هم آشنا شود؟ مظفر مجبور به اصلاحات شد یا خودش هم علاقه داشت که وضع کشور کمی سروسامان بگیرد؟

ژاسخ به این سئوالات واقعا سخت است؛ درست که بیشترین امتیازها، با بیشترین نفع برای طرف خارجی و کمترین نفع برای دولت و ملت ایران در عهد قاجار، به‌ویِژه دوره ناصری، به خارجی‌ها تقدیم شد، اما واقعیت آن است که قواعد رسمی و غیررسمی، وضعیت سازمان دولت، شکل ارتباط مردم با هم و با حکومت، ساختار حقوق مالکیت، آمادگی برای پذیرش موسسات تمدنی و... همه و همه شرایطی را فراهم می‌آورد که دست دولت را برای اعمال اقتدار می‌بست و به دولت‌ها و افراد رند خارجی فرصت می‌داد که خواست‌های خود را به طرف مقابل تحمیل کنند. این البته به معنی تطهیر شاهان قاجار نیست بلکه تاکید بر این واقعیت است که ظرفیت‌های نهادی در ایران، خیلی فراتر از آن‌چه در عمل رخ نمود، نبود.

متن امتیازنامه‌هایی که در دوره سلطان صاحب‌قران و خان مظفر با طرف‌های خارجی به امضا رسید، نشان می‌دهد که دولت ایران هم دوست داشته کشور را متمدن کند و به ابزار روز مجهز، اما چون هیچ عامل درون‌زایی این پیشرفت‌ها را نمی‌طلبید، علاوه بر آن سازمان دولت به شدت ناکارآمد بود و نخبگان اطراف شاه به دنبال تامین منافع خود بودند، این امتیازها عملا سود چندانی نمی‌بخشید.

برای نمونه امتیازنامه راه‌آهن تهران به ری یا متن قرارداد ایران با رویتر برای تاسیس بانک در ایران، که در آن سروسامان دادن به مالیه دولت به عنوان هدف اصلی ذکر شده، معلوم می‌کند که بر خلاف تصور رایج، شاهان قاجار هم، طالب تحول در اقتصاد و جامعه بوده‌اند اما به هر دلیلی (نداشتن اعتماد به نفس در مقابل طرف خارجی، یا اشتیاق فراوان به دریافت ابزار نوین، عدم شناخت از مسائل حقوقی و اصول قراردادهای بین‌المللی و...) امتیازنامه‌ها آن‌طور که انتظار داشتند به موفقیت نمی‌انجامید و فقط صاحبش را صاحب ثروت می‌کرد.

امتیازنامه‌های عصر قاجار نشانه‌ای است از ظرفیت‌های سازمانی این کشور؛ نگاه ساده‌انگارانه به تمدن جدید، اعتماد بیش از اندازه به خارجی‌ها، ضعف شناخت از تحولات جهان و ریشه‌های آن و... در یک کلام همه آن‌چه یک ملت در چنته داشت.

اطلاعات کتاب: رساله «چند امتیازنامه عصر قاجار» یکی از نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای اسلامی است. نام اصلی این رساله 161 صفحه‌ای، «مجموعه امتیازنامه‌ها» بوده اما به گفته مصحح، چون این چند امتیاز یک‌دهم آن‌چه واگذار شده نبوده، عنوان فعلی را برای آن انتخاب کرده است.

بر اساس تصویری مندرج در کتاب، می‌توان فهمید نسخه اصلی متعلق به مجید فیروز بوده و ظاهرا با مجموعه کتاب‌های او به کتابخانه مجلس شورای ملی اهدا شده است.

ترتیب قراردادها به این شرح است: 1-امتیازنامه راه‌آهن حضرت عبدالعظیم 2-امتیازنامه چاه آرتیزین 3-امتیازنامه ترامواه 4-امتیازنامه بانک شاهنشاهی ایران 5-امتیازنامه قند 6-امتیازنامه شیشه‌آلات 7-امتیازنامه شمع گچی 8-امتیازنامه مشروبات 9-امتیازنامه چراغ و برق و تلفن 10-امتیازنامه راه عربستان [خوزستان] 11-امتیازنامه دخانیات دولت علیه 12-امتیازنامه من دوپیته [حراج عمومی] 13-امتیازنامه کالسکه 14-امتیازنامه چوب شمشاد 15-امتیازنامه بیمه حمل‌ونقل 16-امتیازنامه کاغذسازی 17-امتیازنامه گچ و آهک و سنگ‌تراش و مرمر و سنگ آردواز 18-امتیازنامه راه‌آهن دکویل 19-امتیازنامه راه فی ما بین تبریز و دارالخلافه 20-امتیازنامه چراغ گاز و 21- اجازه‌نامه ایجاد اداره حمل‌ونقل عامه در ایران به توسط کالسکه‌های خودرو.

از این میان، تنها امتیاز آخری مربوط به دوره مظفرالدین‌شاه است و مابقی در دوره سلطنت طولانی ناصرالدین واگذار شده‌اند.

نویسنده: -

به کوشش: میرهاشم محدث

ناشر: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد

نوبت چاپ: اول، 1380

شابک:   978-964-422-143-5

قطع: وزیری

قیمت: 136 صفحه، 750 تومان

 




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 4 آبان 1393 03:01 ق.ظ