تبلیغات
کتاب باز - خاطرات و اسناد سپهبد حاجعلی رزم‌آرا

خاطرات و اسناد سپهبد حاجعلی رزم‌آرا

یکشنبه 24 اسفند 1393 03:39 ق.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

در وقت بد، جای بد؛ اگر این گزاره مصداقی در میان دولت‌مردان ایرانی داشته باشد، بی‌شک سپهبد رزم‌آرا یکی از آنان است. او فرزند محمد، و زاده سال 1280 تهران بود. پدرش، سرتیپ و پدربزرگش از صاحب‌منصبان قورخانه ناصری، مادرش نیز دختر حاجی عبدالکریم لشکرنویس لواسانی، همگی سابقه نظامی‌گری داشتند. خودش در مدرسه نظام مشیرالدوله که استخوان‌بندی ارتش نوین ایران را شکل داد، تحصیل کرد. از نیروهای اعزامی به شمال برای سرکوب جنبش جنگل بود و پس از کودتای سوم اسفند و سردار سپه شدن رضاخان، که ارتش منظم شد و سروشکل پیدا کرد، به فرانسه اعزام شد و در مدرسه نظامی «سن‌سیر» تحصیل را ادامه داد. در بازگشت، چند مأموریت انجام داد و درخشید. فرمانده شد و درجه به درجه، ارتقا پیدا کرد. پایه‌گذار جغرافیای نظامی بود و از مؤثرترین مدیران و مدرسان دانشگاه جنگ. پس از شهریور 20، فرمانده لشکر یک تهران شد و آن را چنان اداره کرد که نظر اشغالگران معطوفش شد. مدتی بعد، آمادگاه تهران را فرماندهی کرد و این یعنی در اختیار داشتن 30 هزار نظامی. پهلوی دوم تحمل چنین قدرتی را نداشت؛ دستور اصلاح ساختار داد و فرماندهی رزم‌آرا بر ستاد ارتش را پیشنهاد کرد. مدت فرماندهی کوتاه بود و سرتیپ رزم‌آرا نتوانست در مقابل سپهبد احمدی که وزیر جنگ بود، دوام آورد. استعفا داد و شاه، ریاست دانشکده افسری را پیشکش‌اش کرد.

فروردین 1323، او به درجه سرلشکری رسید و یک ماه بعد، دوباره رئیس ستاد ارتش شد. این‌بار، تلاش کرد با جلب اطمینان شاه، سازمان جدیدی برای ارتش مهیا کند؛ انحلال ادارات زائد، الحاق دبیرستان ارتش به دانشکده افسری، انحلال دانشگاه جنگ و آمادگاه تهران، افزایش قدرت فرماندهان لشکرها در خارج از پایتخت، ایجاد گارد سلطنتی مخصوص برای شاه، بازسازی تشکیلات بازرسی، تجدید سازمان رکن دو و رکن سه، اصلاح وضعیت بیمارستان‌ها، ایجاد نظام خبری تحت قالب بولتن برای در جریان قرار دادن فرماندهان از وقایع روز، گسترش امکانات رفاهی، تجدید ساختار آموزش و آموزش زبان فارسی و... او که انتظار تشویق و ترفیع داشت، ناگهان حکم برکناری خود را گرفت و چنان جا خورد که به قهر، خود را خانه‌نشین کرد: «جای بسیار تاسف و تعجب است که در کشور نتیجه خدمت و زحمت، این قسم ایجاد دشمن و بدخواه است و همین جریانات به خوبی ثابت می‌کند که لازمه خدمت و زندگانی در این کشور، دسته‌بندی و حقه‌بازی و تشبث به هر طرف و هر سو برای حفاظت و نگاه‌داری خود می‌باشد والا این قسم در عین خدمت‌گزاری و وفاداری به کار، مورد حمله مشتی اشخاص بی‌ایمان و خودخواه شده و این اشکالات در زندگانی عرض اندام می‌نماید.»

سرلشکر بی‌کار و سرخورده، در ایام خانه‌نشینی، خاطراتش را تدوین کرد که حالا یکی از بهترین اسناد درباره خودش، ارتش ایران و وضعیت سیاسی ربع اول قرن 1300 خورشیدی است. روزهایی که خاطراتش را می‌نوشت، به مخیله‌اش هم خطور نمی‌کرد که روس‌ها و کمونیست‌ها، پیشه‌وری در آذربایجان را به خودمختاری تحریک کنند، قوان نخست‌وزیر و مظفر فیروز معاونش شود. همین خویشاوندی او را به ریاست ستاد ارتش برساند، فرقه دموکرات را تارومار کند و ارتش را قدرت دهد و همه را به حساب شاه بگذارد، مورد اعتماد شاه و علاقه شاه دخت قرار بگیرد. کارایی و وفاداری‌اش را در انتقال جسد رضاخان به ایران نشان دهد و به توصیه آمریکایی‌ها نخست‌وزیر شود؛ وقت بد، در جای بد. بدوقتی بود چون نفت همه کشور را به آتش کشیده بود و بدجایی بود، چون نخست‌وزیری می‌خواست که سیاست بلد باشد و دسیسه بداند و خدعه و یارکشی، وزن سیاسی داشته باشد و نیروی اجتماعی یا حمایت خارجی. رزم‌آرا هیچ‌کدام را نداشت، جز حمایت خارجی که آن‌هم نیم‌بند بود. سپهبد بودنش، فقط توضیح مناسبی برای کارآمدی‌اش در ارتش بود اما دولت با ارتش تفاوت زیادی داشت و حاجعلی این را نمی‌دانست. چنین بود که از روز نخست به سد محکم مصدق-کاشانی برخورد کرد و 10 ماه، آب در هاون کوبید تا عاقبت ترور شد. رزم‌آرا یکی از قابل‌ترین نظامیان ایران و یکی تاز ناشی‌ترین سیاسیون  ایران بود.

ترور رزم‌آرا، ملی‌شدن نفت را تسریع کرد و بنابراین تا مدت‌ها هیچ‌کس درباره او سخن نمی‌گفت. به گواه روایت‌های متعدد تاریخی، شاه هم از او نفرت داشت و بنابراین پس از کودتا هم کسی درباره سپهبد حرف نمی‌زد. باید نیم‌قرن از مرگش می‌گذشت تا دست‌‌نوشته‌هایش را فرزندش بیابد و در اختیار یک تاریخ‌پژوه، کاوه بیات، قرار دهد تا ما با جزئیاتی از زندگی او آشنا شویم.  

اطلاعات کتاب: طبق توضیحات بیات، رزم‌آرا خاطراتش را در سال 24 و هنگام خانه‌نشینی تدوین کرده است، در 118 ورق به قطع وزیری. کتاب در 5 فصل نظام قدیم، صفحات غرب، دانشگاه جنگ، بعد از شهریور 20 و در راه سیاست تنظیم شده و ابتدای هر فصل، تدوین‌کنندگان خاطرات، توضیحی درباره شرایط و وضعیت نگارنده اضافه کرده‌اند. کتاب یک بخش پروپیمان تحت عنوان پیوست دارد که شامل خاطرات سفر رزم‌آرا به اروپا، بیش از 100 سند و 60 تصویر است. در این اسناد، هم می‌توان احکام ترفیعات نگارنده را یافت، هم نامه‌های عاشقانه اشرف به او را، هم دادخواهی پدرش از مجلس سنا برای رسیدگی به ماجرای قتل او. تصاویر هم بی‌نظیر و کمتر دیده‌ شده‌اند؛ کودکی‌اش، آجودانی پهلوی، در ستاد ارتش، در نخست‌وزیری و...

کتاب خاطرات سپهبد رزم‌آرا، نمونه خوبی است برای فهم خسارت‌های فرهنگی تورم؛ کتاب نخستین بار در سال 82 منتشر شد، با جلد گالینگور و کاور و بیش از 60 صفحه تصویر بر روی کاغذ گلاسه به قیمت 5 هزار تومان. 10 سال بعد که تجدید چاپ شد، جلدش شومیز بود و از کاغذهای گلاسه هم خبری نبود و قیمت هم 5 برابر شده بود!

نویسنده: حاج‌علی رزم‌آرا

به‌کوشش: کامبیز رزم‌‌آرا و کاوه بیات

ناشر: نشر و پژوهش شیرازه

نوبت چاپ: دوم 1392

شابک:  7-16-7768-964-978

قطع: رقعی

قیمت: 574 صفحه، 25000 تومان

 




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 06:03 ق.ظ