تبلیغات
کتاب باز - تاریخ شفاهی و تصویری ایران معاصر

تاریخ شفاهی و تصویری ایران معاصر

یکشنبه 14 تیر 1394 08:10 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: بازنشر ،

شمایلی دیگر از تاریخ شفاهی*

در میان منابع تاریخی، روایت افراد از حوادث و رویدادها، کمترین ارزش ارجاع را دارد. در واقع از آن‌جا که خاطرات، به‌ویژه آنان که بعدا به نگارش درمی‌آید، تحت تأثیر مستقیم حالات و روحیات راوی است، کمتر می‌توان به آن اعتماد کرد. با این‌همه، تاریخ شفاهی، تکه‌هایی از پازل تاریخ است به‌ویژه در کشوری که سنت تاریخ‌نگاری چندان ستبری ندارد، هنوز از انتشار اسناد ابا وجود دارد و هنوز از آزادکردن منابعی چون کتب و نشریات و فیلم‌ها و اصوات و... خودداری می‌شود.

در این شرایط، پژوهندگان و البته علاقه‌مندان به تاریخ، چاره‌ای ندارند جز آن‌که خاطرات افراد مختلف را بخوانند، آنان را کنار هم بچینند و از تواتر و تکرار، «واقعیت» را متوجه شوند و از اختلاف روایات، شرایط آن روزگار خاص را تحلیل کنند. به این ترتیب «خاطرات» در تاریخ‌نگاری ایرانی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. واقعا اگر نصرالله انتظام، خاطره نمی‌نوشت، روزهای دربار در شهریور 1320 را چگونه می‌دانستیم؟ خاطرات مصدق، چقدر کمک کرده که بدانیم پیرمرد در حال مبارزه با استبداد و استعمار، دغدغه‌اش آشتی‌دادن دوستانش بوده. روزنوشت‌های اسدالله علم اگر نبود، خودکامگی فزاینده محمدرضا را چگونه متوجه می‌شدیم؟ خاطرات آیت‌الله هاشمی اگر منتشر نمی‌شد، چقدر شناخت ما نسبت به دهه اول عصر جمهوری ناقص بود و...

همان‌قدر که خاطرات در فهم تاریخ معاصر این سرزمین مهم است، «تدوین» در شکل‌دادن به خاطرات شفاهی اهمیت دارد. تدوین‌گر خاطرات باید بداند راوی کیست؟ چه جایگاهی داشته و در دوره روایت، چه رخدادهایی نقطه‌عطف تاریخی محسوب می‌شود. هر کدام از این پایه‌های کسب اطلاعات که ناقص باشد، روایت را ضعیف‌تر می‌کند. از این منظر، باید کوشش‌های حسین دهباشی را در تدوین خاطرات عده‌ای از رجال و دولت‌مردان دوره پهلوی ستود. دهباشی با مطالعه دقیق زمینه و زمانه سوژه‌های خود، خاطراتی را جان داده که بخشی دیگر از تاریکی‌های تاریخی دوره پهلوی را برای ما روشن می‌کند.

حکمت و سیاست

اولین جلد از مجموعه تاریخ شفاهی است که دربردارنده خاطرات دکتر سیدحسین نصر است. نصر در 21 نوبت مقابل دوربین دهباشی نشسته و به سئوالات وی پاسخ داده است. در همان سئوال نخست، می‌توان تسلط پرسش‌گر بر زندگی سوژه را متوجه شد؛ آن‌جا که از نصر می‌پرسد: «شما یادگیری را از سن خیلی پایین آغاز کردید، برای یادگیری فارسی و فرانسه معلم سرخانه داشتید، اشعار فارسی را از سنین خیلی پایین فراگرفتید...»

یکی از فرازهای مهم این کتاب، جایی است که ابهامات درباره همکاری نصر با دفتر فرح پهلوی مطرح می‌شود. نصر می‌گوید: «اولا سی درصد نیت من در پذیرش ریاست دفتر شهبانو به‌خاطر همین پل‌بودن و یک رابطه‌ای که علما به آن اعتماد دارند، بود. هفتاد درصدش به دلیل فرهنگی بود. بیشتر نهادهای فرهنگی ایران زیر نظر دفتر شهبانو بود.» و بعد توضیح می‌دهد که چرا تصمیم گرفته به آن دفتر برود، چه کارهایی انجام داده، چه مشکلاتی داشته، شاه چه نقطه نظراتی داشته و... نصر در همین فراز درباره ایده «سلطنت اسلامی» سخن می‌گوید. در این کتاب می‌توان نقطه‌نظرات نصر را درباره بسیاری از افراد مهم تاریخ معاصر دید؛ از آیت‌الله خمینی گرفته تا جلال آل‌آحمد، از رنه گنون فرانسوی گرفته تا فتح‌الله گولن ترک، از احمد فردید گرفته تا محمد مجتهدشبستری.

فرماندهی و نافرمانی

این کتاب مهم است چون از معدود خاطراتی است که راوی‌اش ساختار ارتش را از نزدیک می‌شناخته. دهباشی به سراغ سپهبد خلبان شاپور آذربرزین رفته است. آذربرزین معاون عملیات و جانشین فرماندهی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی بود؛ از معدود امرای ارتش که پس از انقلاب زنده ماند. البته به زندان رفت اما به توصیه مرحوم مهندس بازرگان آزاد و سپس راهی ایالات متحده شد. چنین شخصی، با این رتبه بالا در نظام، حتما می‌تواند درباره خریدهای خارجی ارتش، بحث پورسانت‌ها که حتی در همان دوره هم بحث‌انگیز شد، روابط خصوصی امرای ارتش و خاندان سلطنت، نقش مستشاران خارجی در سازماندهی ارتش، نقاط ضعف و قوت فرماندهی و... سخنانی کمتر شنیده‌شده بگوید و درباره شهید فکوری بگوید: «...خیلی هم دوستش داشتم. این افسر را حتی فرمانده گردان هم نکردند. افسری بود که در تمام مدت خدمتش هیچ‌وقت تملق فرمانده را نگفته بود. متکی به کارش بود، من خیلی او را دوست داشتم و همیشه سر او دعوا داشتم که داشتند او را عقب می‌انداختند، به تعدادی از هم‌دوره‌ای‌هایش درجه دادند، به او ندادند...»

آیندگان و روندگان 

یکی از جالب‌ترین شخصیت‌های دوره پهلوی، بی‌شک داریوش همایون است؛ جوانی جاه‌طلب که نزدیکی‌اش با دفتر فرح پهلوی، به­سرعت به معرکه سیاست کشاندش. روزنامه آیندگان را تأسیس کرد که قرار بود مشی انتقادی داشته باشد اما به‌سرعت به روزنامه‌ای میان‌مایه بدل شد که بیشتر ژست‌های روشنفکرانه می‌گرفت تا حرف‌های واقعا روشن کننده بزند. همایون، وزارت اطلاعات و جهانگردی را هم تجربه کرد، قائم‌مقامی دبیرکل حزب شاه‌ساخته رستاخیز را هم. همایون که بود؟ چگونه مدارج ترقی را طی کرد؟ فاصله بین سومکا تا رستاخیز را چطور پیمود؟ چه ویژگی‌هایی داشت که هویدا را جذب می‌کرد؟ فاصله شعارهایش در آیندگان با عملکردش در وزارت اطلاعات چگونه قابل توضیح است؟ پاسخ این پرسش‌ها را در کتاب «آیندگان و روندگان» می‌توان یافت؛ جلد سوم از مجموعه تاریخ شفاهی که حاصل دوازده جلسه مصاحبه با همایون است. همایونی که از خودش راضی است: «بر روی هم که نگاه می‌کنم، نه، آن‌جور ناراضی نیستم از زندگی. فکر می‌کنم که در حدی که برای من امکان داشته است، حالا نه کاملا ولی در حدودی که برای من امکان داشته است، کارهایی که می‌خواستم انجام دادم...»

اقتصاد و امنیت

اگر بتوان پنج دلیل اصلی برای سقوط رژیم پهلوی برشمرد، قطعا یکی­شان وضعیت اقتصادی، احساس فزونی‌یابنده فقر و فساد و تبعیض در دهه پایانی عمر آن رژیم بود و این عجیب است چون اقتصاد ایران در یک دهه قبل از آن، عملکردی درخشان و حیرت‌انگیز داشت. این پرسش همیشه برای اقتصاددانان و تاریخ‌پژوهان مطرح بوده که اقتصاد شکوفای دهه 1340 ایران، چگونه به اقتصاد رانتی و سیاه و فشل سال‌های میانی دهه 1350 بدل شد، در حالی‌که درآمدهای ارزی بیشتری داشت، متخصصین بیشتری را در اختیار گرفته بود و از همه مهم‌تر اداره‌کنندگانش تغییر چندانی نکرده بودند. دولت همان دولت بود و دولت‌مردان همان دولت‌مردان اما اقتصاد، دیگر مثل سابق عمل نمی‌کرد هر روز فاصله عملکرد و انتظارات بیشتر می‌شد. این‌جاست که خاطرات دکتر علینقی عالیخانی، وزیر اقتصاد در بیشتر سال‌های دهه 40، خواندنی و جذاب می‌شود. دوست صمیمی وزیر دربار پهلوی، داستان‌های خواندنی‌ای دارد، نه فقط از وزارت‌خانه‌های اقتصاد و نفت و صنایع و کشاورزی یا سازمان برنامه و بانک مرکزی و اتاق بازرگانی که از بحران آذربایجان، نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، کودتای 28 مرداد، دانشگاه و ساختار آموزش و... عالیخانی در سال 88 و در 24 نوبت روبه‌روی دوربین دهباشی نشسته و به سئوالات متعدد او پاسخ داده است.

تا امروز، همین چهار جلد از پروژه تدوین «تاریخ شفاهی و تصویری ایران معاصر» منتشر شده است؛ کتاب‌هایی که علاوه بر موضوع، سر و شکل جذابی دارند و اطلاعات ریز و مفیدی را در حاشیه، به مخاطب خود عرضه می‌کنند. همان‌طور که آمد تدوین کتاب‌ها با مدیریت حسین دهباشی انجام شده و ناشر آن نیز، سازمان اسناد و کتابخانه ملی است. طبق وعده ناشر و تدوین‌گر، به‌زودی عناوین دیگری از این مجموعه منتشر و عرضه خواهد شد.

 * نسیم‌بیداری، شماره 59، خرداد 94




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 14 تیر 1394 08:21 ب.ظ