تبلیغات
کتاب باز - بحران آذربایجان

بحران آذربایجان

یکشنبه 26 مهر 1394 08:46 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

روس‌ها که معلوم‌شان شده بود پیروز قطعی جنگ جهانی دوم‌اند، امتیاز نفت شمال خواسته بودند. دولت ایران داشت بررسی می‌کرد که مصدق، موضوع را فهمید. طرحی به مجلس چهاردهم ارائه داد و ممنوعیت اعطای هرگونه امتیازی را به تصویب همکارانش رساند. کابینه سقوط کرد و آذربایجان اعلام خودمختاری. روس‌ها گفتند خاک ایران را ترک نمی‌کنند و...

درباره بحران آذربایجان، اعلام موجودیت فرقه دموکرات آذربایجان به سرکردگی میرجعفر پیشه‌وری، خودمختاری دو استان ترک‌نشین شرقی و غربی و نحوه اداره آن، برآمدن قوام‌السلطنه و سفرش به روسیه و مذاکراتش با استالین، نظر روس‌ها درباره فرقه و بعد خالی‌کردن پشت آنان، مذاکرات شورای امنیت درباره ایران و قصه آذربایجان، خروج روس‌ها از مرزهای ایران و در نهایت حمله ارتش به آذربایجان و سقوط فرقه، تا کنون کتاب‌های زیادی منتشر شده است؛ اما آن حادثه آن‌قدر مهیب و خطرناک بود که هنوز هم ناگفته‌ها داشته باشد. با گذشت این‌همه سال و با انتشار بی‌شمار سند از آن روزها، هنوز از متن مذاکرات استالین و قوام اطلاع دقیقی در دست نیست. توافقات پیشه‌وری با باقراوف و سایر مقامات اتحاد جماهیر شوروی هنوز کاملا روشن نشده، معلوم نیست روس‌ها چرا از رهبران فرقه دموکرات در آذربایجان و کردستان ناراضی بودند و آنان را حذف کردند و... تا همین اواخر، حتی از حال و روز ساکنان آذربایجان و به‌خصوص اهالی تبریز که مقر فرقه بود در مدت تصدی پیشه‌وری و یارانش اطلاعی در دست نداشتیم. اما روزنوشت خاطرات آیت‌الله میرزا عبدالله مجتهدی، تا حدود زیادی این نقص را برطرف کرده است.

میرزا عبدالله از خاندان مجتهدی‌های تبریز و از معدود روحانیون مجهز به علم روز بود؛ علاوه بر فارسی و ترکی، به عربی و فرانسه هم مسلط بود، انگلیسی و روسی هم می‌دانست. کتاب‌ها و روزنامه‌های زبان اصلی می‌خواند و به اخبار رادیوها خارجی گوش می‌داد. غیر از این‌که صرف و نحو عربی را تا حد استادی می‌دانست، ادبیات فارسی را عمیقا می‌شناخت و... چنین است که روزنوشت‌های او از روزها تسلط فرقه بر آذربایجان، یک منبع بی‌نظیر از اوضاع اجتماعی و احوال ساکنان آن خطه است.

خانه میرزاعبدالله به قاعده بیوت روحانیون مردمی، محل مراجعه طیف گسترده‌ای از مردم است؛ از رجال و اعیان گرفته تا کسانی که دنبال فریادرس می‌گردند. آنان می‌آیند و اطلاعات آیت‌الله را تکمیل می‌کنند. غیر از این، همان‌طور که آمد، میرزاعبدالله هر شب اخبار رادیوهای بیگانه را رصد می‌کند و مطالب مرتبط با ایران را در دفتر خاطراتش می‌نویسد. او همان‌قدر که از اقدامات فرقه ناراضی است، حکومت مرکزی را هم ملامت می‌کند و البته، جانب احتیاط را از دست نمی‌دهد و همه نقدهایش را به ملایمت می‌نویسد. نمونه‌هایی از روزنوشت‌ها میرزا عبدالله، به‌خوبی روحیات او و غنای دفتر خاطراتش را نشان می‌دهد:

چهارشنبه  10 بهمن 1324: «رادیوی لندن در بخش عربی صبح امروز خبر داد که آقای قوام‌السلطنه، تلگرافی به مستر آتلی، رئیس‌الوزرای انگلیس مخابره نموده و در آن تلگراف به دوستی ملت ایران با ملت انگلیس اشاره نموده است و حاضر بودن خود را برای دوستی و همکاری با انگلیس در زمینه منشور آتلانتیک و اعلامیه طهران اعلام نموده است. این تلگراف بی‌سابقه معلوم نشد روی چه تصویری مخابره شده است و به عبارت محلی معلوم نشد که چه صیغه‌ای است. آیا برای این است که رئیس‌الوزرای جدید در خیال امتیاز و گذشت در مقابل مطالبات روس‌ها است و این تلگراف برای جبران و حفظ تعادل است یا مجرد یک خودنمایی است...»

دو‌شنبه 6 اسفند 1324: «خبر تازه از مذاکرات مسکو نرسید. در تبریز قضیه‌ای که بیشتر اسباب اشغال اذهان است، گرفتن نظام اجباری است که هم طبقات عالیه و هم طبقات پائین‌تر را علاقه‌دار می‌کند. مشمول‌های زیادی را من سراغ دارم که مخفی شده‌اند. آن‌چه به نظر می‌آید آن است که مردم شهر عمدتا به دوجهت از خدمت در نظام موقت آذربایجان تکاهل می‌نمایند: یکی این‌که به استقرار قطعی دولت جدید هنوز باور نمی‌کنند. دیگر آن‌که دولت جدید وسایل اداره و اعاشه سربازان را ندارد و فصل زمستان هم در آذربایجان برای مسافرت جنگی بی‌لباس و بی‌کفش و بی غذای صحیح، فصل مناسبی نیست.»

سه‌شنبه 7 اسفند 1324: «اوایل پهلوی، همراه تمجیداتی که از پهلوی و قزاق‌ها و اوضاع فعلی می‌شد، بدگویی و افترا هم فراوان به سلطان احمدشاه و قاجاریه و اوضاع سابق نثار می‌شد. حالا هم آلمان، هیتلر، فاشیست و چند کلمه دیگر موضوع بدگویی و فحش همراه مدح و ثناهای متملقین فعلی در حق روس و روسی واقع شده‌اند. تاریخ تکرار می‌شود.»

دو‌شنبه 12 فروردین 1325: «یکی از رفقای ما می‌گفت روزی که جریده آذربایجان منتشر نمی‌شود، من خوش‌وقت می‌شوم که از خواندن آن‌ها آسوده هستم؛ چون هم چرند و هم مشکل است. این اواخر قیمت روزنامه را کم نموده و ده شاهی می‌فروشند؛ باز هم خواننده ندارد. خلاصه کلام این‌که، مسأله روزنامه و کلیتا مطبوعات یکی از مشاکل حکومت ملی خواهد بود و حل آن با عادت‌نمودن توده خوانندگان به ترکی و تربیت‌شدگان نویسندگان ماهر که به ترکی مطالب علمی و سیاسی و ادبی را بنویسند و احتیاج خوانندگان را برآورند میسر خواهد شد.»

جمعه 16 فروردین 1325: «مهندس محسن طباطبایی برادر سیدضیاءالدین طباطبایی به امر دولت توقیف شده است. جرمی که رادیو برای وی بیان نمود، این بود که مشغول تحریکات بوده است. این‌جور جرم‌های کش‌دار «مشغول تحریکات» یا «اقدامات بر علیه امنیت کشور» و از قبیل آن‌ها از زمان پهلوی به یادگار مانده است و این تعبیرات مبهم را درباره کسانی که می‌خواهند قرارش را بگذارند به کار می‌برند. عمده جرم محسن طباطبایی این است که برادر سیدضیاء است؛ اما این توقیف‌ها اگرچه خوشایند محافل دست‌چپ است، اما برای انتخابات آینده به فال نیک گرفته نمی‌شود.»

مجتهدی هم به مسائل سیاسی کشوری و استانی اهمی می‌دهد، هم خبرهای مهم جهان را (مانند آزمایش اتمی، اوضاع ترکیه و یونان، کنفرانس صلح پاریس و...) یادداشت می‌کند. خبرهای مهم درباره فرقه را می‌آورد، نیم‌نگاهی به وضعیت اقتصادی دارد و حتی شگفتی‌های طبیعی مانند سرمای بی‌سابقه یا بارش غیرمنتظره باران را هم مورد اشاره قرار می‌دهد. از این روست که روزنوشت‌هایش یکی از جالب‌ترین و دست‌اول‌ترین منابع درباره اوضاع آذربایجان در دوره کوتاه و سیاه خودمختاری است.

اطلاعات کتاب: یکی از دوستان حجت‌الاسلام رسول جعفریان، تصویری از روزنوشت‌های میرزاعبدالله مجتهدی را در اختیار وی قرار می‌دهد و جعفریان که هم به تاریخ معاصر علاقه دارد و هم حرکات و سکنات روحانیت برایش اهمیت دارد، مصمم به انتشار متن خاطرات می‌کند. خاطرات از شامگاه یک شنبه، 12 آذر 1324 شروع می‌شود تا سه‌شنبه 8 مرداد 1325، بدون وقفه ادامه می‌یابد. آن‌گونه که پیداست، روزنوشت‌ها ادامه داشته اما صد افسوس که هنوز به دست نیامده است.

جعفریان علاوه بر مقدمه‌ای بر کتاب، که شرحی از احوال نویسنده و نصب اوست، در بخش پایانی هم یادداشت‌هایی درباره مؤلف آورده که خواننده را از مراجعه به منابع بیشتر تا حدود زیادی بی‌نیاز می‌کند. در انتها نیز چند تصویر و نمایه نام‌ها را آورده است.

 نویسنده: میرزاعبدالله مجتهدی

به کوشش: رسول جعفریان

ناشر: مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر

نوبت چاپ: دوم، 1387

شابک:  6-46-6351-964-978

قطع: وزیری

قیمت: 456 صفحه، 5400 تومان

 

 

 

 




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 05:58 ق.ظ