تبلیغات
کتاب باز - اقتصاد ایران در دوران دولت ملی

اقتصاد ایران در دوران دولت ملی

پنجشنبه 25 شهریور 1395 02:17 ق.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: بازنشر ،

نیمه پنهان دولت مصدق*

می‌شود کلی مقدمه‌چینی کرد و یک عالم حرف زد تا در آخر، جمله‌ای طلایی آورد نتیجه گرفت و مطلب را به پایان برد، اما می‌خواهم آن حرف آخر را همین اول بزنم و بعد درباره‌اش قلم‌فرسایی کنم؛ تراز مثبت تجاری بدون نفت، یک‌بار در تاریخ ثبت‌شده اقتصاد ایران ثبت شده و آن مربوط به دولت ملی دکتر محمد مصدق است. یعنی نه تا آن موقع و نه از آن موقع تا امروز، صادرات غیرنفتی از واردات پیشی نگرفته است و این یعنی دولت ملی، یکی از موفق‌ترین دولت‌های ایران در مدیریت اقتصاد ملی بوده است. این رکورد شانسی بود؟ آیا قضا و قدر دست به دست هم داده بود که دولت ملی برای 6 دهه رکورددار باشد یا واقعا برای اقتصاد در آن دوره برنامه‌ای تدارک دیده شده بود؟ پاسخ به این پرسش‌ها از آن جهت مهم است که در جامعه سیاست‌زده ما، همه‌چیز با متر و معیار سیاست، آن هم نه به مفهوم آکادمیکش که به مفهوم گروکشی‌های گروه‌های ذی‌نفع و ذی‌سهم در ساخت قدرت سنجیده می‌شود. به این اعتبار، دوره دکتر مصدق هم با محک سیاست قضاوت می‌شود و کمتر کسی تلاش کرده آن تجربه را برای درس‌آموزی امروز بازخوانی کند.

کتاب «اقتصاد ایران در دوره دولت ملی» تلاشی است برای پاسخ به اتهاماتی که در سال‌های اخیر متوجه دکتر مصدق و دولتش شده است؛ اتهاماتی از قبیل پوپولیسم نفتی، بی‌برنامگی، بزرگ‌شدن دولت، نارضایتی مردم و... فرشاد مومنی که بیش از دو دهه است به طور متمرکز روی مسائل توسعه ایران کار می‌کند، در مقدمه‌ کتاب، انگیزه این اثر را، مقابله با آن‌چه به تعبیر فوکو، «دستکاری حقایق» خوانده می‌شود عنوان می‌کند و چنین توضیح می‌دهد: «یکی از شگفت‌انگیزترین مقولات، نحوه برخوردی است که با تجربه ملی‌شدن نفت و عملکرد دولت ملی و شخصیت مرحوم دکتر مصدق می‌شود. با کمال تاسف با گذشت بالغ بر نیم‌قرن از جنبش ملی‌شدن نفت، هنوز می‌بینیم که عناد، کینه‌توزی و لجاجت، نقش بیشتری از علم و انصاف در ارزیابی آن دوره دارد و بنابراین می‌توان گفت هر کوشش منطقی و منصفانه‌ای که برای روشن‌کردن واقعیت‌های آن دوران صورت پذیرد، گامی ارجمند است...»

به این ترتیب، کتاب به شکلی روشمند نشان می‌دهد چگونه دولت مصدق با جلب اعتماد مردم، میدان‌دادن به گروه‌های اجتماعی گوناگون و برنامه‌ریزی برای اقتصاد ملی، توانست علاوه بر اداره ایران در سخت‌ترین شرایط فشارهای خارجی و توطئه‌های داخلی، رکورد تراز مثبت تجاری را به نام خود ثبت کند. برای نمونه، برنامه دولت مصدق در زمینه کشاورزی، سطح تولید را افزایش چشمگیری داد به‌گونه‌ای که محصولات کشاورزی، سهم بزرگی از صادرات غیرنفتی ایران در این دوره را به خود اختصاص داد و در ضمن، گندم و جو که تا قبل از دولت ملی وارد می‌شد، در این دوره به خارجی‌ها فروخته شد. کسانی که با مسائل اقتصاد ایران آشنایی دارند، می‌دانند که صادرات هر محصول، سبب نایابی یا گرانی آن در بازارهای داخلی می‌شود و این الگو تا همین امروز هم رواج دارد اما جالب است که در آن دوره، رشد قیمت محصولات کشاورزی کمتر از سطح عمومی قیمت سایر کالاها بود. در همین دوره تورم هم رشدهای قابل دفاعی دارد؛ 4/5 درصد برای سال 1330، 8/6 درصد برای سال 1331 و 5/9 درصد برای سال 1332.

از دیگر عملکردهای درخشان اقتصاد در این دوره، انضباط مالی است به این معنا که در شرایط تحریم نفتی، دولت مصدق توانست میزان درآمدهای خود را نزدیک به 2 برابر هزینه‌هایش افزایش دهد. این نکته، وقتی جذاب‌تر می‌نماید که بدانیم یکی از بهانه‌های دولت قبلی در بی‌انضباطی شدید مالی، که به رانت و فساد بی‌نظیری در تاریخ ایران منجر شد، تحریم‌های اعمال شده بود.

مدیریت واردات و حساسیت نسبت به خروج ارز از کشور، تخصیص سهم بزرگی از وام بانک جهانی به امور عمرانی، تشکیل هیات نظارت صنعتی، تخصیص وام بانکی به کشاورزان، رشد سرمایه‌گذاری صنعتی، احداث چندین کارخانه و راه‌اندازی چند کارخانه رها شده از جمله پشم‌بافی اصفهان از دیگر اقدامات درخشان دولت مصدق در حیطه اقتصاد بود که نه در حافظه ضعیف تاریخی ایرانیان جایی دارد و نه حتی در متون درسی دانشجویان اقتصاد. پس می‌توان کتاب را خواند و با حقایق عجیبی از تجربه‌های پر هزینه این ملت آشنا شد که مزه شیرینی دارد. بعد به فکر فرو رفت که چرا این تجربه‌ها، حتی در حد گرامی‌داشت‌های تکراری سالانه هم به زبان نمی‌آید، چه برسد به آن‌که درسی برای امروز و فردا باشد، و به این غفلت، تلخکام شد.

اطلاعات کتاب: کتاب 7 فصل دارد؛ در فصل نخست تحولات سیاسی دهه 1320 به صورت گذرا مرور شده است، فصل دوم شمایی از اقتصاد ایران در این دهه را ترسیم می‌کند و فصل سوم طرز تلقی احزاب فعال این مقطع از اقتصاد را مرور کرده است. نویسندگان در فصل بعد، که می‌توان آن را جان کلام کتاب دانست، سیاست‌گذاری‌ها و اقدامات زیربنایی مصدق را بررسی کرده و در زیرفصل‌های گوناگون، نشان داده آن عملکرد نه تنها قابل دفاع که قابل مباهات، مبتی بر برنامه‌ریزی‌های مشخص و هدفمند بوده است. فصل پنجم هم نشان می‌دهد موفقیت در اقتصاد، پشتوانه‌هایی چون سیاست‌گذاری‌های اجتماعی و فرهنگی داشته است و به عبارت دیگر، دولت ملی ساختار نهادی را بر اساس احترام به تولید در اقتصاد و احترام به نیروهای مولد در اجتماع سامان‌دهی کرده بود. دو فصل ششم و هفتم کتاب هم به توضیح اندیشه‌های فردریک لیست و مقایسه تطبیقی اندیشه‌ها و عملکردهای نخست‌وزیر دولت ملی با این متفکر برجسته است. کتاب «اقتصاد ایران در دوره دولت ملی» پاییز گذشته و توسط نشر نهادگرا منتشر شده است.

نویسنده: فرشاد مومنی، بهرام نقش‌تبریزی

ناشر: نهادگرا

نوبت چاپ: اول، پاییز  1394

شابک:  1-5-92263-600-978

قطع: وزیری

قیمت: 218 صفحه، 20000 تومان

* هفنه نامه کرگدن، شماره 18، سه شنبه 2 شهریور 94




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 05:29 ق.ظ