تبلیغات
کتاب باز - اقتصاد سیاسی ایران

اقتصاد سیاسی ایران

دوشنبه 14 شهریور 1390 09:22 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی

نام بعضی از کتاب­ها ممکن است با مخاطب ارتباط برقرار نکند. یعنی مخاطب اهل کتاب، به تصور این که موضوع آن مورد علاقه اش نیست، از خواندنش صرف نظر کند. این به خصوص در مورد کتاب هایی صادق است که به نوعی به حوزه های تخصصی مانند اقتصاد یا جامعه شناسی مربوط می شوند.

برای معرفی این دست از کتاب ها، باید به ویژگی دیگری غیر از حوزه تخصصی آن اشاره کرد. بر این اساس می توان گفت کتاب دکتر کاتوزیان، درباره صدسال فلاکت در ایران است. گرچه نویسنده از زاویه اقتصاد به سیاست و سیاستگذاران پرداخته، اما به وضوح نشان می دهد که چرا و چگونه تولد ناقص اندیشه های وارداتی به بازتولید فقر و فلاکت در ایران دامن زد.

«اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی» ابتدا الگوی استبداد ایرانی را ساخته و معرفی می کند. این الگو 14 مؤلفه دارد: فئودالیسم شکل نگرفت چون زمین داری امتیاز بود و نه حق، طبقه زمیندار هیچگاه قدرت نگرفت، دولت نماینده هیچ طبقه ای نبود، طبقات متکی به دولت(حاکمیت) بودند، دولت فوق طبقات بود و نه در راس آن، مشروعیت ناشی از قدرت بود، قانون رای دولت بود نه چارچوبی برای مقیدکردن آن و دست آخر اینکه همه حقوق و در نتیجه همه وظایف در اختیار دولت بود، ضعف حق حاکمیت مانع انباشت سرمایه در ایران شد، تحرک طبقات زیاد بود، جامعه پیشاقانون و پیشاسیاست بود، سقوط دولت فقط صورت بندی ها را تغییر می داد، دست آخر این که جامعه خشک و پراکنده نیز اجازه شکل گیری فئودالیسم را نمی داد.

نویسنده سپس با این توضیح که «در اقتصاد سیاسی، تجزیه و تحلیل و توصیف در هم می آمیزد و در ارزیابی های آن از شواهد کمی و کیفی هر دو بهره گرفته می شود» دورنمای تاریخی قرن نوزدهم در ایران را تشریح می کند. در بخش اول، بحث اصلی درباره رد نظریاتی است که جامعه پیشامشروطه را جامعه فئودالی می خواند و می خواهد با الگوهای نظری مارکس انقلاب آتی را غیرقابل اجتناب توصیف کند. پس از رد نظریه جامعه فئودالی، نویسنده می گوید: تاریخ ایران می آموزد که پیشرفت تکنولوژیک و مادی در هر جامعه ای، نه اجتناب ناپذیر است و نه برگشت ناپذیر. او سپس تحولات قرن نوزدهم ایران را مورد بررسی قرار داده و در سه دوره 1180 تا 1230، 1230 تا 1250، و 1250 تا 1270، تغییرات جمعیت، مالیات، تورم، تجارت خارجی را نشان می دهد. در بخش بعد وضعیت جامعه در آستانه انقلاب و بعد آشفتگی ایران تحلیل شده است.

بخش دوم کتاب «دولت و ضدانقلاب» نام دارد که مربوط به دوره قدرت یافتن رضاخان، حاکمیت شبه مدرنیسم مطلقه و ظهور و سقوط استبداد شبه مدرنیست اختصاص دارد. فقط برای نمونه، کاتوزیان در جایی اشاره دارد: در حالی که بیش از 90درصد جمعیت کشور بی سواد بودند، طرح های پرهزینه آموزشی به اجرا درمی آمد تا برای دولت کارمند تربیت شود. یا در جای دیگری از همین فصل می نویسد: ثبت اسناد حتی نتوانست امنیت مالکیت را تثبیت کند، زیرا در مدت زمانی کوتاه، شاه و دولت به چنان قدرتی دست یافته بودند که هیچکس نمی توانست در برابر تصرفات خصوصی و عمومی آن ها در دارایی های خصوصی مردم ایستادگی کند.

بخش سوم کتاب به دوره پس از رضاشاه، اشغال ایران توسط متفقین و اثرات اقتصادی آن، ملی شدن صنعت نفت و در نهایت پیروزی کودتا می پردازد. در همین قسمت، مساله نفت و جایگاه آن در اقتصاد و سیاست ایران حلاجی شده و نویسنده با اشاره به کوشش های موفق دولت مصدق برای کاهش تکیه به نفت، می گوید: در فضای اجتماعی سیاسی مناسب، حتی با وجود کمبودها اقتصادی و مالی فراوان، کارهای بسیاری می توان انجام داد.

قسمت بعدی بخش سوم کتاب، «دیکتاتوری و لیبرالیسم اقتصادی» نام دارد که طی آن روند حاکمیت نگاهی خاص به سیاست و اقتصاد در محمدرضا پهلوی مورد اشاره قرار گرفته است. بررسی های نویسنده نشان می دهد چگونه در ابتدا کمک های خارجی و در ادامه عواید رو با ازدیاد نفت، محمدرضا را به توهم بی نیازی از متحدین سیاسی و اقتصادی داخلی دچار کرد و چگونه بنیه تولیدی جامعه به نفع واردات تضعیف شد.

بخش چهارم «استبداد نفتی» را واکاوی می کند؛ این که چطور درآمد نفت به خصوص پس از انفجار قیمت ها، رفتارهای دیوانه وار اقتصادی را دامن زد. رشد نابرابر قدرت خرید در شهر و روستا، توسعه نامتوازن بخش های اقتصادی، نابودی کشاورزی، رشد ناگهانی جمعیت شهری، رشد حاشیه نشینی، خدمات نامتقارن اجتماعی، رشد سرطانی بخش خدمات و واسطه گری، افزایش قیمت مسکن، رکود صادرات غیرنفتی، هزینه های فزاینده اداری و نظامی، بزرگ شدن بی حد و حساب دولت و... از ثمرات افزایش قیمت نفت و هزینه کرد غیر عالمانه آن در اقتصاد ایران بود. به نوشته کاتوزیان: «استراتژی توسعه اقتصادی شاه الزامات چندی را دربر داشت: واردات جهنده مواد غذایی، کالاهای بادوام مصرفی، تجهیزات سرمایه ای، مدرن، تکنولوژی پیشرفته غرب و خدمات مالی و ارتباطی و توریستی... به نظر شاه برای تبدیل ایران به پنجمین کشور صنعتی جهان، این استراتژی اقتصادی شبه مدرنیستی لازم بود. اما پرسش اصلی این بود که در این بهشت موعود، کدام بخش و کدام فراورده جانشین نفت خواهد شد؟» در بخش پایانی کتاب نیز گاهنامه تاریخ معاصر ایران آمده است.

در مجموع، بررسی دقیق و کارشناسانه تحولات و رویدادهای اقتصادی و سیاسی ایران، کتاب دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان را به معدود پژوهش­ های همه جانبه اقتصادی در تاریخ معاصر بدل کرده است؛ همین ویژگی استقبال کارشناسان از کتاب را موجب شده است تا جایی که کتاب در برخی دوره های کارشناسی ارشد اقتصاد توسعه، تدریس می شود.

اطلاعات کتاب: «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی» ابتدا در دو جلد در سال های 66 و 68، توسط نشر پاپیروس منتشر شد. کتاب به سرعت معروف و نایاب شد و سال 72 در دسترس قرار نداشت. در این سال نشر مرکز، آن را در یک جلد منتشر کرد. در چاپ های بعدی، کاتوزیان به نقدهای واردشده بر پژوهش خود نیز پاسخ داد و آن را ضمیمه کتاب منتشر کرد. اقتصادسیاسی... تاکنون 16 بار تجدید چاپ شده است.

نویسنده: محمدعلی همایون کاتوزیان

مترجم: محمدرضا نفیسی، کامبیز عزیزی

ناشر: مرکز

قطع: وزیری

شابک: 9-112-305-964-978

قیمت: 9500 تومان




دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: دوشنبه 21 فروردین 1391 02:50 ب.ظ