تبلیغات
کتاب باز - مطالب دی 1394

تاریخچه مالی- مالیاتی ایران از صفویه تا قاجاریه

سه شنبه 1 دی 1394 04:26 ب.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

یکی از مهم‌ترین وجوه ممیزه دولت‌ها، حکومت‌ها و سلسله‌ها، نحوه مالیات‌ستانی آن‌هاست. به عبارت دیگر، چگونگی تأمین مالی هر دولت برای اداره کشور است که آن را از دولت دیگر متفاوت می‌سازد. در تاریخ ایران و تا قبل از ورود درآمدهای نفتی در آغاز سده 1300 به بودجه دولت، مالیلت نقشی تعیین‌کننده در اوضاع و احوال کشور داشت و مسبب دگرگونی‌های عمیقی هم شد. کافی است به یاد بیاوریم که نخستین جرقه‌های انقلاب مشروطه را قصه مالیات ایجاد کرد و آن آتش را به جان حکومت انداخت. اما این هم از عجایت تاریخ پر رمز و راز این کشور است که هرچقدر موضوعی مانند مالیات و مالیات‌ستانی، مهم و تعیین‌کننده و قابل مطالعه است، کمتر درباره آن اطلاعات دقیق و درست و قابل اتکا وجود دارد. البته آن لمبتون در «مالک و زارع در ایران»، رهر برن در «نظام ایالات در دوره صفوی»، همایون کاتوزیان در «اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی» و احمد سیف در «قرن گم‌شده» پژوهش‌هایی در خصوص شیوه‌های اخذ مالیات و البته بیشتر ناکارآمدی آن انجام داده‌اند اما هیچ‌کدام از این کوشش‌ها، تصویری روشن و به هم پیوسته از نظام مالیاتی دولت های ایران به‌دست نمی‌دهند.

ویلم فلور، پژوهش‌گر و ایران‌شناس مشهور هلندی که تا پیش از این مجموعه‌ای منحصر به فرد از اقتصادیات اواخر دوره صفویه را بر پایه اسناد وزارت خارجه هلند منتشر کرده بود (اختلافات تجاری ایران و هلند، صنعتی‌شدن ایران و شورش شیخ احمد مدنی، هلندیان در جزیره خارک در عصر کریم‌خان، اتحادیه‌های کارگری و قانون کار در ایران همگی با ترجمه ابوالقاسم سری) در اثر جدیدش، «تاریخچه مالی-مالیاتی ایران» تصویری روشن از مالیات‌ستانی دو سلسله بزرگ صفویه و قاجاریه ارائه می‌دهد که در نوع خود بی‌نظیر است. او «به تعریف راه‌کارهای دستگاه مالیاتی و مقاصد حکومت از سیاست مالی» پرداخته و نشان می‌دهد چگونه حکومت‌های گوناگون با تعریف انواع و اقسام مالیات‌ها، «هزینه‌های قشون‌کشی‌ها، دیوان‌سالاری، وسایل ارتباطی و دیگر خدمات ضروری» را تأمین می‌کرده‌اند.

پژوهش فلور در واقع به شکل غیرمستقیم، اقتصاد سیاسی دو سلسله مهم را نشان می‌دهد و به خوبی شکل‌گیری اقتصاد غارتی-قبیله‌ای را صورت‌بندی مفهومی می‌کند: «ویژگی شخصی در فعالیت‌های دستگاه سیاسی کشور و انعکاس آن در مدیریت دستگاه مالی نیز دیده می‌شد. به این معنا که جمع‌آوری مالیات‌ها بر مبنایی سراسری و هدفمند اجرا نمی‌شد، بلکه بیشتر به صورت شخصی و فردی انجام می‌گرفت. پداخت مالیات، تعیین نرخ آن، جدول و ترکیب آن و جرایم عدم پرداخت، همه قابل چانه‌زدن بودند. هر مالیات‌دهنده‌ای (روستایی، صنفی، ارباب و مالک یا از قبایل بود) تا هر جا که بتواند چانه بزند، در جهت آن می‌کوشید چرا که مالیات‌ها و مالیات‌دهنده‌ها برای گیرندگان آن یا هر مقام حکومتی، نوعی منبع درآمد محسوب می‌شدند...» بر این اساس می‌توان توضیح داد که اساسا چرا هیچ‌یک از تجار یا صنعتگران مایل به انباشت ثروت نبودند، چرا سود و ارزش اضافی هیچ‌گاه مفهوم درستی پیدا نکرده و این ترس از «سرمایه‌داری» چگونه از قدیم در بین فعالان اقتصادی ایران جوانه زده و ریشه دوانده است.

نویسنده یک بازه زمانی 425 ساله را مورد بررسی قرار داده است و در طول این مدت مدید، نشان می‌دهد کی و کجا، کارآمدی دستگاه مالیات‌ستانی بیشتر بوده و به شکوفایی انجامیده است و کجا، اشکالات و ناکارآمدی‌ها، سبب فقر و نارضایتی و در نهایت فروپاشی شده است. فصل یکم به بررسی ساختار کلی دو سلسله صفوی و قاجاری می‌پردازد و از کلیات اقتصادی و سیاسی سخن می‌گوید. فصل دوم به تخصیص درآمدها در حکومت صفویه اختصاص دارد؛ این‌که «تیول» چگونه واگذار می‌شد و صاحب‌منصبان حکومتی چطور از نعمات سفره پهن مالیات‌ما بهره‌مند می‌شدند. فصل سوم ساختار مدیریت مالی را معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد هر یک از اجزای این ساختار ساده و در عین حال پیچیده، چگونه عمل می‌کرده است. فصل بعدی به بحث مهم حقوق مالکیت می‌پردازد و توضیح می‌دهد که در دوره صفویان، مالکیت زمین چگونه احراز می‌شده، چگونه برای هر زمین مالیاتی تعیین و چگونه اخذ می‌شده است. فصل پنجم از دستگاه‌های مالی و مالیاتی صفویه و افشاریه سخن می‌گوید و به شکل تقریبا مفصلی نشان می‌دهد رابطه مرکز پیرامون برای دریافت مالیات‌ها و خراج‌ها و هدایا و... به شکلی بوده است. فصل ششم به تحولات سیاست مالیاتی در اواخر دوره صفویه و دوره‌های کوتاه نادرشاه افشار و کریم‌خان زند اشاره می‌کند. فلور در فصل هفتم روی تخصیص منابع پادشاهان قاجار متمرکز شده است و طبق همان الگوی قبلی، در فصول بعد، ساختار مالی، ساختار درآمدهای مالیاتی و تحولات آن در دوره قجرها را بررسی می‌کند. فصل دهم و پایانی کتاب هم تغییر استراتژی اخذ مالیات در اواخر دوره قاجاریه را به بحث نشسته است و نشان می‌دهد چگونه الزاماتی مانند کسری بودجه مداوم و بی‌ثباتی‌های ناشی از آن، سرانجام به تغییر شکل و ساختار مالیات‌ستانی دولت‌ها در این سلسله پادشاهی منجر شده است.

تلخ‌ترین قسمت کتاب و جان کلام آن را می‌توان این جملات دانست که فلور تحت عنوان «فرجام سخن» آورده است: «این پژوهش نشان داده است که دستگاه حاکم بر کشور به‌طور مستقیم در هیچ‌گونه فعالیت مولد و زاینده سرگرم نبوده و سرمایه‌گذاری ملی عمومی، محدود به منابع آب، ساختن راه و سازوکارهای امنیتی بوده است. هم‌چنین نشان داده که مداخلات سیاسی اهمیت داشت و عمدتا منفی بود.»

خلاصه می‌توان گفت کتاب گرچه تاریخچه‌ای از مالیات‌ستانی حکومت‌های چند قرن اخیر را بررسی می‌کند اما در خلال داده‌های آن، می‌توان تاریک‌روشنای اندیشه «حکومت‌داری» در سلاطین ایرانی را دید و متوجه شد چگونه فاصله‌های سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی ما با دیگران، به شکافی پرناشدنی بدل شد. 

اطلاعات کتاب: پژوهش مفصل فلور که تاریخ اقتصادی 425 سال ایران را شامل می‌شود با معرفی نویسنده آغاز می‌شود و با دیباچه‌ای از دکتر احسان یارشاطر، ایران‌پژوه مقیم ایالات متحده آغاز ادامه می‌یابد و بعد نوبت به مترجم و نویسنده می‌رسد تا پیش‌گفتارهایی بر کتاب داشته باشند. فلور در 10 فصل بعدی، مقصود خود را عملی، و شیوه‌های مالیات‌ستانی در هر یک از ادوار تاریخ ایران را موشکافی کرده است. سپس در فصلی، چکیده پژوهش خود را ارائه داده. نویسنده هلندی دست به ابتکار جالبی هم زده و در انتهای کتاب، نزدیک به 600 واژه مرتبط با مالیات، تجارت، بازرگانی را آورده است؛ هر واژه معنا و دوره کاربردش معرفی شده است. به این ترتیب مخاطبی که حوصله خواندن همه 700 صفحه کتاب را ندارد، می‌تواند با مراجعه به این بخش، با معنای اقتصادی واژگانی چون ابواب جمعی، میراب، دلالی، حق‌آبه، جواز، علیق، خالصه، میربلوک، محاسب مقرری، مستوفی و مستأجر و... آشنا شود.

نکته دیگر کتاب، کیفیت عالی چاپ و صحافی و کاغذ، و در عین حال قیمت نسبتا پایین آن است. کتابی با این حجم در بازار بی‌رونق (که تیراژ 200 نسخه‌ای کتاب مؤید آن است) باید بیشتر از 40 هزار تومان قیمت می‌خورد. معلوم نیست چگونه اما اثر جدید فلور کمتر از 30 هزار تومان قیمت دارد!

نویسنده: ویلم فلور

مترجم: مرتضی کاظمی‌یزدی

ناشر: تاریخ ایران

نوبت چاپ: اول، 1394

شابک:  9-93-6082-964-978

قطع: رقعی

قیمت: 730 صفحه، 26000 تومان

 




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 05:45 ق.ظ