تبلیغات
کتاب باز - مطالب خرداد 1395

برنامه‌ریزی و توسعه در ایران

سه شنبه 18 خرداد 1395 02:13 ق.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

چرا علی‌رغم افزایش امکانات مادی و بالارفتن میزان دانش و آگاهی، عملکرد اقتصاد ایران هر روز بدتر می‌شود؟ چرا با آن‌که بیش از 7 دهه سابقه برنامه‌ریزی متمرکز برای توسعه داریم، هنوز با شاخص‌های توسعه‌یافتگی فاصله نجومی داریم؟ داگلاس نورث، اقتصاددان نوبلیست آمریکایی، جمله‌ای کلیدی دارد که می‌تواند پاسخی ابتدایی به این پرسش‌ها تلقی شود. می‌گوید: «تاریخ مهم است. اهمیت تاریخ صرفا به این دلیل نیست که می‌توانیم از گذشته بیاموزیم، بلکه به این دلیل است که حال و آینده به واسطه تداوم نهادهای یک جامعه با گذشته پیوند دارند. گذشته، انتخاب‌های امروز و فردا را شکل می‌دهد.» این‌جا منظور از «نهاد»، سازمان‌های دولتی یا خصوصی فعال در عرصه اقتصاد نیست بلکه هر قاعده رفتاری در جامعه، یک نهاد محسوب می‌شود. بنابراین خوش‌قولی، وفای به‌ عهد، احترام به حقوق مالکیت، پیش‌بینی‌پذیری رفتار طرف مقابل، میزان صداقت و... هر کدام یک نهاد هستند که می‌توانند انتخاب‌های افراد را در موقعیت‌های گوناگون تغییر دهند. به این ترتیب در جامعه‌ای که صداقت یا وفای به عهد یک رفتار معمول است، یک رفتار اقتصادی را شاهدیم و در جامعه‌ای که این نهادها قوت چندانی ندارند، یک رفتار دیگر را.

تجزیه و تحلیل رفتارها بر اساس نهادها، از دستاوردهای دستگاه نظری نهادگرایی جدید است که حالا بیش از هر زمان دیگری مورد اقبال اقتصاددانان قرار گرفته است. به طور خلاصه، می‌توان گفت این دستگاه نظری، بر خلاف اقتصاد رایج موسوم به نئوکلاسیک، «اطلاعات کامل» فعالان در بازارهای مختلف سیاست، اقتصاد و اجتماع را مفروض نمی‌داند؛ اطلاعات افراد ناقص است و این سبب می‌شود هزینه مبادله افزایش یابد. هر چه هزینه مبادله بالاتر برود، رفتارهای حاضرین در بازار غیر قابل پیش‌بینی‌تر می‌شود. این‌جا نهادها نقشی کلیدی می‌یابند و کشورها را به تاریخ خود قفل می‌کنند؛ در کشوری که مالکیت خصوصی به هر دلیل محترم نیست و افراد جامعه، انباشت سرمایه را به دیده ظن و شک می‌نگرند، یک رفتار اقتصادی را شاهدیم و در جامعه‌ای که سرمایه‌داری، ارزش محسوب می‌شود، رفتار دیگری به چشم می‌خورد. نکته مهم این است که نهادها در طول تاریخ شکل می‌گیرند و بنابراین نمی‌توان یک‌شبه آنان را از بین برد.

با این مقدمه، به معرفی کتابی می‌پردازم که اخیرا منتشر شده‌ و به خوبی، دوام و بقای نهادهای ضدتوسعه‌ای در ایران را نشان می‌دهد. نویسنده کتاب، از اعضای «گروه مشاورین هاروارد» است؛ کسانی که از میانه‌های دهه 1330 به ایران آمدند تا به برنامه‌ریزی برای توسعه این کشور کمک کنند. این مشاوران در کنار سازمان برنامه قرار گرفتند و پس از چندی، با اطمینان از این‌که موفقیت چشمگیری نخواهند داشت، ایران را ترک کردند. طبق سنت معمول در دانشگاه‌های غرب، آنان موظف بودند تجارب خود را در غالب گزارش‌های مستدل تنظیم و منتشر کنند که چنین هم شد اما جالب آن‌که تا 5 دهه بعد، کسی در ایران سراغ این گزارش‌ها را نگرفت!

گروه اول مشاوران هاروارد در سال 1338 به ایران آمدند. این البته تصمیمی خلق‌الساعه نبود و بالدوین از سال 36 به عضویت شورایی درآمده بود که بنا داشت به خداداد فرمانفرمایان، رئیس وقت سازمان برنامه، مشاوره بدهد. در این مقطع، حاکمیت ایران از هر لحاظ خود را مستحکم می‌دید؛ در نتیجه کودتا، بسیاری از نیروهای معارض منکوب شده بودند، روابط خارجی در بهترین وضعیت بود و ایران از اعداد متحدین غرب به شمار می‌رفت، منابع مالی بیشتری (ناشی از افزایش استخراج نفت و البته وام‌های گشاده‌دستانه ایالات متحده) هم در اختیار دولت بود و حال لزوم برنامه‌ریزی متمرکز برای رشد اقتصادی احساس می‌شد. پس از مذاکرات متعدد، گروهی از اقتصاددانان دانشگاه هاروارد بالدوین به ایران آمدند که جورج بالدوین هم جزء آنان بود. او پس از بازگشت از ایران، تجربیاتش را تدوین کرد و هدف از آن را چنین بیان داشت: «آشکار کردن این نکته که تدوین و اجرای یک برنامه توسعه، چقدر دشوار و بیهوده است مگر آن که محیط سیاسی و فرهنگی مساعد، همراه آن باشد. [و] شفاف و روشن‌کردن این نکته که توسعه اقتصادی و برنامه ریزی اقتصادی ضرورتا به یکدیگر وابسته نیستند. ایران کشوری است که در آن توسعه اقتصادی در حال وقوع است اما برنامه‌ریزی اقتصادی، آن‌طور که معمولا درک می‌شود، تا حد زیادی ناکام بوده است...» سرخوردگی او از سیر حوادث در ایران، به همین مقدمه خلاصه نمی‌شود. او در جای جای کتاب، از دلایل شکست برنامه‌ریزی و عملکردی خلاف انتظار سخن می‌گوید که بیشتر از عوامل اقتصادی، به شرایط محیطی مربوط بوده است. در واقع، نهادهای شکل‌گرفته در طول تاریخ ایران، نمی‌گذاشتند برنامه‌های روی کاغذ طبق انتظارات عمل کنند: «قدرت روابط و تأثیرات فردی و ضعف اهداف، وفاداری‌ها و فشارهای غیرشخصی، بخش عمده‌ای از بی‌ثباتی زندگی سیاسی در ایران را توضیح می‌دهد. زیان‌های بی‌ثباتی را باید به زیان‌های فساد افزود. به نظر می‌رسد بی‌ثباتی در مقیاسی بزرگ وجود دارد و با نکته‌سنجی و بدون جسارت محقق می‌شود؛ رخدادی که وجود شبکه‌ نامرئی‌ای از رسوم مدیریتی را تصدیق می‌کند که علی‌رغم حملات دوره‌ای شاه، برخی از وزیران و مطبوعات تحت کنترل علیه فساد؛ به حیات خود ادامه می‌دهد. گاهی اتهام‌هایی مطرح می‌شوند و برخی بازداشت می‌شوند، اما همه افراد، از پیگیری موضوع حتی اگر نتیجه موفقیت‌آمیز باشد نیز اجتناب می‌کند. در ایران بسیار ساده‌است که فساد گسترده و بزرگی انجام داد و برای رسیدن به استانداردهای بین‌المللی، به کشور خیانت کرد. تا کنون و تا آن‌جا که به برنامه‌ریزی توسعه مربوط است، مهم‌ترین اثر چنین وضعیتی تنها تحمیل هزینه‌ای اضافی نیست، بلکه انتظار و توقع اختلاس، موجب انحراف قضاوت مردم درباره پروژه‌ها، ایجاد فشار و فریب‌های مخرب می‌شود که نباید باشند و موجب دشوارتر شدن اتخاذ آزادانه تصمیم‌ها و درستی آن‌ها می‌شود.» و جالب نیست که امروز و پس از 50 سال، هنوز می‌توان رگه‌های پررنگی از این واقعیت‌ها را در اقتصاد ایران جست‌وجو کرد؟

بالدوین باز در انتهای کتاب و در جمع‌بندی نهایی آن‌چه در طول سه سال اقامت در ایران دید، جملاتی تکان‌دهنده نوشت. او با تجلیل از نیروی انسانی قابل ایران، متذکر شد: «افراد توانا و خوش‌نیت فراوانی در حوزه‌های دولتی و خصوصی ایران پراکنده هستند که شناخت بهتری از من درباره ضعف‌های ایران دارند. اما این عده کافی نیستند؛ حداقل نه در جایی که به آن‌ها نیاز است، در کانون قدرت سیاسی و اجتماعی کشور.» او می‌افزاید که «ترکیب بی‌ثباتی، فساد و الگوی به شدت فردی مدیریت دولتی» مانع از ایجاد روابط کاری بلندمدت میان ایرانیان و طرف‌های خارجی شده است و نتیجه می‌گیرد که شکست بیش از نیمی از پروژه‌های امریکایی‌هایی در ایران، به این دلایل تعجب‌برانگیز نیست.

اطلاعات کتاب: کتاب بالدوین در سال 1967 در ایالات متحده منتشر شد و حالا بعد از 5 دهه توسط دکتر میکائیل عظیمی، که توان خود را صرف روشن‌کردن تاریخ اقتصادی ایران کرده، به فارسی ترجمه شده است. کتاب غیر از پیش‌گفتار، 9 فصل دارد که عبارتند از: فصل اول: ترتیبات، فصل دوم: برنامه‌ریزی در دوره پس از جنگ، فصل سوم: از برنامه (پروگرام) توسعه تا برنامه‌ریزی جامع، فصل چهارم: تراز پرداخت‌ها، فصل پنجم: کشاورزی، فصل ششم: صنعت، فصل هفتم: نیروی انسانی و آموزش، فصل هشتم: فرایند برنامه‌ریزی از منظری کلی و فصل نهم: نتیجه‌گیری.

به گفته مترجم، نویسنده کتاب در سال‌های 38 تا 41 در ایران اقامت داشته و 5 سال بعد، تجارب خود از ایران را در غالب یک کتاب منتشر کرده است. عظیمی دو کاستی برای کتاب برشمرده؛ نگاه از بالا به پایین و درک توسعه به معنای غربی آن. با این حال اشاره می‌کند که ضعف یادگیری جمعی در ایران و غفلت از پیشینه و تجارب تاریخی سبب شده به ترجمه کتاب ترغیب شود «به امید پرهیز از یکی از کانونی‌ترین معضلات نظام مدیریت توسعه کشور، یعنی آزمون و خطاهای مکرر.»

نویسنده: جورج بی.بالدوین

مترجم: میکائیل عظیمی

ناشر: علم

نوبت چاپ: اول، 1394

شابک:  9-747-224-964-978

قطع: رقعی

قیمت: 328 صفحه، 27500 تومان 




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 06:08 ق.ظ

تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه

پنجشنبه 6 خرداد 1395 01:46 ق.ظ

نویسنده : علی نیلی
ارسال شده در: معرفی و مرور ،

این روزها که داعش و حامیانش تلاش دارند قرائتی دگرگونه از اسلام ارائه دهند، بیش از هر زمان دیگری شناخت فرق و مذاهب اسلامی واجب می‌نماید. در واقع تا شناخت درستی از هر کدام از فرقه‌های و مذاهب اسلامی چه در شاخه تشیع و چه در شاخه تسنن نداشته باشیم، نمی‌توانیم بدانیم سلفی ها و تکفیری‌ها بر کدام حفره‌ها، امپراتوری وحشت، دروغ و دین‌ستیزانه خود را بنا کرده‌اند.

در میان شیعیان، اسماعیلیه یکی از پرشمارترین جوامع را تشکیل می‌دهند، به عبارت دیگر پس از شیعیان 12 امامی، اسماعیلیان بزرگ‌ترین جامعه شیعی جهان اسلام را به وجود می‌آورند و از این جهت شناخت آنان، کمک شایانی به سیر تحول و تطور قرائت‌های دینی شیعی می‌کند.

فرهاد دفتری، یکی از نام‌دارترین اسماعیلیه‌پژوهان جهان، این فرقه شیعی را چنین معرفی می‌کند: «اسماعیلیان تاریخی طولانی و پرماماجرا داشته‌اند؛ در سده های میانه، آن ها دوبار دولتی از آن خود تاسیس نهادند و برای دوره‌های طولانی نقشی مهم در صحنه تاریخی جهان اسلام بازی کردند. اسماعیلیان در قرن دوم از تاریخ خود، نخستین خلافت شیعی را به زعامت خلیفه –امامان فاطمی- بنیان گذاشتند. همچنین در دوره فاطمیان کمک‌های شایانی به اندیشه و فرهنگ اسلامی کردند. بعدا، پس از شقاقی که اسماعیلیه را به شاخه‌های نزاری و مستعلوی تقسیم کرد، رهبران نزاری موفق شدند دولت هم‌بسته ای با دژها و قلعه‌های کوهستانی متعدد و سرزمین‌های پراکنده‌ای که از مشرق ایران تا شام (سوریه) گسترده بود، تاسیس کنند. دولت نزاری فقط در برابر یورش مغولان همه جا فاتح از پای درآمد. پس از آن اسماعیلیان دیگر اقتدار و اهمیت سیاسی به‌دست نیاوردند و به‌صورت جوامع کوچک مسلمان شیعی در بسیاری از سرزمین‌ها باقی ماندند.»

به این ترتیب می‌توان فهمید چگونه در اقصی نقاط شرق میانه و شاخ آفریقا می‌توان ردی از «علی‌دوستان» و «علی‌گویان» یافت. می‌توان توضیح داد که در دورترین نقاط شبه‌قاره، یاد حسین (ع) گرامی داشته می‌شود و چرا ادبیات شیعی در مصر و لبنان و سوریه، رواج دارد. ضمن آن‌که ریشه‌های تاریخی اسماعیلیه، به روشنی نشان می‌دهد چرا مسلمانان غیرغرب (موالی) به‌ویژه در ایران، به سمت قرائت اقلیت گرایش پیدا کردند.

شناخت تاریخ اسماعیلیه، از بعد دیگری هم اهمیت دارد؛ این‌که آنان نخستین دولت شیعی را در تاریخ تاسیس کردند و این به انباشت تجربه‌ای منجر شد که بعدها و در دوره اقتدار خلفای عباسی، به گونه‌ای معجزه‌آسا سبب یکپارچگی ایران و تجزیه‌نشدنش شد. واقعیت آن است که بسیاری از اقلیت‌های شیعه‌مذهب ایرانی، که با دستگاه خلافت کنار نمی‌آمدند و بعدها هم موی دماغ مغول‌ها و نوادگانشان شدند، از سنن اسماعیلی بهره برده بودند.

باز یکی دیگر از وجوه اسماعیلیان این است که آنان تقریبا نخستین مسلمانانی بودند که به مصاف جنگ‌طلب‌های مسیحی یا همان صلیبیون معروف رفتند. این هم شاید توضیح دهد که چرا اروپایی‌ها، بیشترین سهم را در پیش بردن مطالعات اسماعیلیه‌شناسی دارند؛ این یکی از رموز موفق آنان است که پدیده‌ها را –چه مذهبی و اعتقادی، چه فرهنگی، چه اجتماعی و چه اقتصادی و سیاسی- عمیق مطالعه می‌کنند تا با شناخت کامل و همه‌جانبه، درست به مصافش بروند و مدیریتش کنند.

«تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه» کتابی است به قلم دفتری که می‌توان آن را نخستین یا یکی از نخستین‌ها در تاریخ‌نگاری‌های مفصل و با جزئیات این مذهب پیچیده و پر رمز و راز دانست. این رمز و راز البته، دلایلی دارد: «اسماعیلیان تقریبا پیوسته با دشمنی اکثر سلسله و گروه‌های مسلمان مواجه بوده‌اند. در حقیقت آنان از جمله جوامعی بوده‌اند که در دنیای اسلامی به شدیدترین وجه دستخوش تعقیب و آزار بوده‌اند. در نتیجه، آنان مجبور بوده‌اند بیشتر اوقات در خفا به سر برند و تعالیم و نوشته‌های خود را پنهان کنند...»

دفتری در تاریخ‌پژوهی مفصل خود از «پیشرفت پژوهش درباره اسماعیلیان» آغاز می‌کند و تو ضیح می‌دهد تاریخ‌نگاری در این زمینه چه تحولاتی را تجربه کرده، تصورات اروپایی‌های قرون میانه از این فرقه چه بوده و پیشرفت‌های جدید در مطالعات اسماعیلیه چگونه رقم خورده است. او در فصل دوم نخستین تحولات تشیع را به بررسی می‌نشیند و تفاوت امامیه، زیدیه و اسماعیلیه را تشریح می‌کند. فصل سوم به نخستین اسماعیلیان، استقرار دولت فاطمی و توضیح آموزه‌های آنان اخصاص دارد.

در فصل بعدی نویسنده کتاب دوره تقریبا 500 ساله دولت فاطمی در مصر را کاویده و توضیح داده است هر یک از خلفای فاطمی چگونه آموزه‌های اسماعیلی را به کار می‌بستند و آن را گسترش می‌دادند.

فصل پنجم «فاطمیان متاخر و اسماعیلیه مستعلوی» نام دارد که دو شاخه شدن اسماعیلیان و سیر تحول اندیشه‌های آنان در هر دو شاخه را توضیح می‌دهد. در همین فصل است که مفهوم مهم «دعوت» در اندیشه اسماعیلی به طور مفصل بررسی می‌شود.

فرهاد دفتری در فصل ششم تاریخ اسماعیلیه نزاری در دوره الموت را به رشته تحریر در آورده که شاید برای ایرانیان مهم‌ترین و جذاب‌ترین بخش کتاب باشد. او توضیح می‌دهد حسن صباح چگونه توانست یکی از پیچیده‌ترین تشکیلات مذهبی سیاسی مخالف را در کوه‌های الموت تاسیس و تا مدت‌ها آن را حفظ کند. می‌نویسد: «حسن چون به ایران بازگشت در خدمت «دعوت» اسماعیلی 9 سال به مسافرت پرداخت و طی این دوره مهم بود که یک استراتژی انقلابی تدوین و قدرت نظامی نظامی سلجوقیان را در نقاط مختلف ایران بررسی و ارزیابی کرد. ابتدا به کرمان و یزد رفت و در آنجا مدتی به تبلیغ مذهب اسماعیلی پرداخت سپس سه ماهی در خوزستان به سر برد و آنگاه به دامغان آمد و سه سال در آن شهر اقامت گزید. حسن به تدریج به مشکلات پیروزی یافتن در بخش‌های مرکزی و غربی کشور که مرکز قدرت سلجوقیان بود پی برد. از این رو اکنون توجه خود را به ایالات سواحل بحر خزر و ارتفاعات شمالی ایران و به‌طور کلی ناحیه دیلم که از قدیم مامن و پناه‌گاهی برای علویان بود معطوف کرد. دیلم سنگرگاه شیعیان زیدی نه تنها دور از دسترس سلجوقیان بود بلکه دعوت اسماعیلی نیز در آنجا نفوذ یافته بود. حسن که نقشه قیامی بزرگ را در سر داشت در جست‌وجوی محلی بود که بتواند پایگاه عملیاتی خود را در آنجا مستقر سازد. تا حدود سال 480 ق تقریبا محرز شده بود که حسن قلعه صعب‌الوصول و دور دست الموت در دیلمان را به عنوان بهترین پایگاه ممکن برای قیام خود برگزیده است.»

فصل آخر به دوره سقوط الموت و تحولات سیاسی و اجتماعی اسماعیلیان نزاری اختصاص یافته و بعد از آن، تبارشناسی امامان اسماعیلی آمده است.

اطلاعات کتاب: نشر فرزان‌روز تا کنون بیش از 10 عنوان کتاب درباره اسماعیلیه منتشر کرده که کتاب «تاریخ و سنت‌های اسماعیلیه» را می‌توان جامع‌ترین آن‌ها دانست. کتاب مصور است و چندین نقشه از تحولات قلمرو اسماعیلیان دارد. کتاب غیر از 7 فصلی که ذکر آن رفت، توضیح مختصری از ویلفرد مادلونگ، مستشرق و اسلام‌شناس شهیر آلمانی، نسب‌نامه‌ها و شجره امامان و داعیان اسماعیلی، فهرست اصطلاحات، یادداشت‌های توضیحی، کتاب‌شناسی و نمایه نیز دارد تا خواننده، ببشترین بهره را از پژوهش دفتری ببرد. ترجمه روان فریدون بدره‌ای هم کمک شایانی به خوانایی کتاب کرده است.

نکته دیگر این‌که این اثر با تیراژ عجیب 4500 نسخه‌ای منتشر شده که آن را باید یکی از بالاترین شمارگان کتاب در سال‌های اخیر دانست. ظاهرا مرکز اسماعیلیه‌شناسی انگلستان از ترجمه و انتشار کتاب حمایت کرده است.    

نویسنده: فرهاد دفتری

مترجم: فریدون بدره‌ای

ناشر: فرزان‌روز

نوبت چاپ: اول، 1394

شابک:  1-370-321-964-978

قطع: وزیری

قیمت: 1030 صفحه، 50000 تومان




دیدگاه ها : شما گفتید
آخرین ویرایش: یکشنبه 28 آذر 1395 05:40 ق.ظ